તૈયારીઃ સફળતાની નહીં, જીવનની સંસ્કૃતિ

જીવનમાં કેટલીક વાતો એવી હોય છે, જે પ્રથમ વખત સાંભળીએ ત્યારે સામાન્ય લાગે; પરંતુ વર્ષો પછી એ જ વાક્ય આખા જીવનનો અર્થ સમજાવી જાય છે. અંગ્રેજીમાં એક જાણીતું સુવાક્ય છે - Failed to prepare, prepare to fail. શબ્દો નાના છે, પરંતુ તેમાં જીવનનો એક મોટો સિદ્ધાંત સમાયેલો છે. પ્રથમ નજરે તે સફળતાનો મંત્ર લાગે, પરંતુ થોડું થોભીને વિચારીએ તો સમજાય છે કે આ માત્ર પરીક્ષા, નોકરી કે વ્યવસાય માટેની સલાહ નથી; તે જીવન જીવવાની એક સંસ્કૃતિ છે.

આપણે ઘણી વાર સફળતાને વધાવીએ છીએ, પરંતુ તેની પાછળ રહેલી તૈયારીને ભાગ્યે જ યાદ કરીએ છીએ. વૃક્ષ પર લટકતું ફળ સૌને દેખાય છે, પરંતુ જમીનમાં રહેલી મૂળની વર્ષોની નિઃશબ્દ સાધના કોઈ જોતું નથી. ખેડૂત વાવણી પહેલાં જમીન તૈયાર કરે છે, શિલ્પકાર મૂર્તિ ઘડતાં પહેલાં પથ્થરને ઓળખે છે, સંગીતકાર થોડા સમયના કાર્યક્રમ પાછળ વર્ષોની રિયાઝ કરે છે અને સારો વક્તા મંચ પર ચઢે તે પહેલાં અનેક વખત મનમાં પોતાના વિચારો ગોઠવે છે. જીવનમાં દેખાતી દરેક સિદ્ધિ પહેલાં અદૃશ્ય તૈયારી ચાલતી હોય છે.

કદાચ આ કારણે જ તૈયારીને માત્ર પરીક્ષા સુધી મર્યાદિત રાખવી યોગ્ય નથી. સાચી તૈયારી તો જીવન માટેની હોવી જોઈએ. સમયનું આયોજન, વાંચનની ટેવ, વચનનું પાલન, પ્રશ્ન પૂછવાની હિંમત, ભૂલમાંથી શીખવાની વિનમ્રતા અને સતત સુધારવાની તૈયારી - આ બધું પણ જીવનશિક્ષણનો જ ભાગ છે. બાળકોને ઉપદેશ કરતાં વધુ અસર આપણા વર્તનની થાય છે. ઘરમાં જે સંસ્કાર જીવે છે, તે જ બાળકના વ્યક્તિત્વમાં ખીલે છે.

ભારતીય સંસ્કૃતિ આ વિચારને વધુ ઊંડાણ આપે છે. ભગવદ્ ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને માત્ર યુદ્ધ માટે તૈયાર કરતા નથી; તેઓ તેના મનને તૈયાર કરે છે. કર્મયોગનો મર્મ પણ એ જ છે કે યોગ્ય ભાવ અને જાગૃત મન સાથે કરેલું કર્મ જ સાર્થક બને છે. બહારની તૈયારી પહેલાં અંદરની તૈયારી જરૂરી છે. મન શાંત હોય, વિચાર સ્વચ્છ હોય અને સંકલ્પ દૃઢ હોય તો પડકાર પણ માર્ગ બની જાય છે.

આજનો યુગ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યો છે. ટેકનોલોજી, કૃત્રિમ બુદ્ધિ, વૈશ્વિક સ્પર્ધા અને બદલાતી કાર્યપદ્ધતિ વચ્ચે માત્ર ડિગ્રી પૂરતી નથી. સતત શીખવાની તૈયારી જ સાચી લાયકાત બની રહી છે. જે વ્યક્તિ બદલાવને સ્વીકારે છે, નવી બાબતો શીખવામાં સંકોચતી નથી અને સમય સાથે પોતાને વિકસાવતી રહે છે, તે જ આવતીકાલનું સ્વાગત કરી શકે છે.

આ અંગ્રેજી કહેવતની વિશેષતા એ છે કે તેમાં પશ્ચિમની કાર્યસંસ્કૃતિ અને ભારતીય જીવનદર્શનનો સુંદર સંગમ જોવા મળે છે. પશ્ચિમ કહે છે - કાર્ય પહેલાં તૈયારી કરો. ભારતીય દર્શન કહે છે - કર્મ પહેલાં મનને તૈયાર કરો. અને આજનું વૈશ્વિક જીવન કહે છે - શીખવાનું ક્યારેય બંધ ન કરો. ત્રણેયનો સંદેશ એક જ છે: તૈયારી કોઈ એક પ્રસંગ નથી, તે જીવનભરની સાધના છે.

આ વિચાર માત્ર વ્યક્તિ માટે જ નહીં, પરિવાર, સમાજ અને રાષ્ટ્ર માટે એટલો જ જરૂરી છે. કોઈ સંસ્થા હોય, કોઈ વ્યવસાય હોય કે જાહેર જીવન - દુરંદેશી આયોજન વિના સ્થાયી વિકાસ શક્ય નથી. ઉતાવળ ક્ષણિક પરિણામ આપે છે, તૈયારી લાંબા ગાળાની સફળતા આપે છે. કદાચ એટલા માટે જ ઈતિહાસમાં મહાન સિદ્ધિઓ પાછળ હમેશાં ધીરજ, શિસ્ત અને સતત તૈયારી જોવા મળે છે.

વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ તૈયારીનું મહત્ત્વ ઓછું થતું નથી. શરીર ધીમું પડે શકે, પરંતુ મન શીખવાનું બંધ ન કરે તો જીવન તાજું રહે છે. નવા વિચારોને સ્વીકારવાની તૈયારી, નવી પેઢીને સમજવાની તૈયારી અને જીવનના દરેક તબક્કાને પ્રસન્નતાથી આવકારવાની તૈયારી - આ પણ જીવનની પરિપક્વતા છે.

કદાચ સાચી સફળતા એ નથી કે આપણે કેટલું મેળવ્યું. સાચી સફળતા એ છે કે જીવન જ્યારે નવા પ્રશ્નો લઈને સામે ઉભું રહે, ત્યારે આપણે તેને આવકારવા કેટલા તૈયાર છીએ.

સમય બદલાય છે, સાધનો બદલાય છે, જીવનશૈલી બદલાય છે; પરંતુ તૈયારીનું મૂલ્ય ક્યારેય બદલાતું નથી. તેથી જ આ નાનું સુવાક્ય આજે પણ એટલું જ અર્થસભર લાગે છે. કારણ કે આવતી કાલ આપણા હાથમાં નથી, પરંતુ આવતી કાલ માટેની તૈયારી આજે આપણા હાથમાં છે. અને એ જ જીવનનું સૌથી મોટું શાણપણ છે.