આખરે એવું શું છે કે બાળપણમાં સાંભળેલી એક બાળકવિતા અને વર્ષો પછી વાંચેલો ગઝલનો એક શેર જીવનભર આપણો સાથ છોડતા નથી?
કદાચ તેનો જવાબ શબ્દોમાં નથી, પરંતુ શબ્દોની પાછળ રહેલા ભાવમાં છે.
બાળપણમાં શાળાના પ્રાર્થનાગૃહમાં કે વર્ગખંડમાં ગવાતી એક નાનકડી બાળકવિતા આજે અચાનક યાદ આવી. શબ્દો પૂરેપૂરા યાદ નથી. સમયના પ્રવાહે કદાચ એ પંક્તિઓ મનના કોઈ ખૂણે ધૂંધળી થઈ ગઈ છે. પરંતુ એ કવિતાએ ત્યારે જે ભાવ જગાવ્યો હતો, જે સંવેદના મનમાં વાવી હતી, તેનું બીજ આજે પણ ક્યાંક હરિયાળું છે.
ધૂંધળી સ્મૃતિમાં એ બાળકાવ્યની બે-ત્રણ પંક્તિઓ જાણે હજું પણ ક્યાંક મનમાં ગુંજે છે. ‘ભાઈના હાથ નાના, તે કામ કરે મજાના...’ પછીના શબ્દો હવે યાદ નથી. સમય ઘણો થઈ ગયો, પરંતુ એ કવિતાએ મનમાં વાવેલો ભાવ આજે પણ અકબંધ છે.
કદાચ એ જ તો સાહિત્યની સાચી શક્તિ છે. શબ્દો ભૂલાઈ જાય છે, પરંતુ શબ્દોથી જન્મેલો અનુભવ ક્યારેય ભૂલાતો નથી.
વર્ષોપછી યુકેમાં વસતા આદરણીય ગુજરાતી ગઝલકાર અદમ ટંકારવીનો એક શેર વાંચ્યો ત્યારે પણ મનમાં એવી જ એક અનુભૂતિ જાગી -
‘તું રીઝે એવી એક ચબરખી લખું,
એટલું ક્યાં અમારું ભણતર છે.’
આ બે પંક્તિઓમાં માત્ર કવિની વિનમ્રતા નથી, પરંતુ સાહિત્યનો સાચો ધર્મ પણ છુપાયેલો છે.
સર્જનનો હેતુ પોતાની વિદ્વત્તાનું પ્રદર્શન કરવાનો નથી. શબ્દોના વૈભવથી પોતાની ઓળખ ઊભી કરવાનો નથી. સાચું સર્જન તો ત્યારે થાય છે જ્યારે કોઈ એક શબ્દ કોઈ અજાણ્યા હૃદય સુધી પહોંચે, કોઈ એક વિચાર કોઈના જીવનમાં આશાનું કિરણ પ્રગટાવે, કોઈ એક પંક્તિ કોઈને મુશ્કેલ સમયમાં હિંમત આપે.
મોટા ગ્રંથો લખવાની મહત્ત્વાકાંક્ષા કરતાં કોઈના અંતરમાં સારો વિચાર જન્મે, કોઈના ચહેરા પર સ્મિત આવે, કોઈનું મન થોડું વધુ ઉજ્જવળ બને - કદાચ એ જ સાચી સર્જનયાત્રાની સફળતા છે.
ધીમે ધીમે જીવનના અનુભવોએ પણ એક વાત શીખવી કે સાહિત્ય માત્ર માહિતી આપતું નથી; તે દૃષ્ટિ આપે છે.
તે આપણને તૈયાર જવાબો આપતું નથી, પરંતુ જીવનને નવા પ્રશ્નો સાથે જોવાની સંવેદના આપે છે. તે આપણને જીવન જીવવાની કોઈ ચોક્કસ પદ્ધતિ શીખવતું નથી, પરંતુ જીવનને વધુ ઊંડાણથી સમજવાની દૃષ્ટિ આપે છે.
એક સારો લેખ, એક સુંદર કવિતા કે એક હૃદયસ્પર્શી શેર ઘણી વાર આપણા જીવનમાં કોઈ શાંત મિત્રની જેમ પ્રવેશે છે. તે કોઈ દાવો કરતો નથી, કોઈ આદેશ આપતો નથી; માત્ર મનના દરવાજા પર હળવી ટકોર કરે છે. અને જો આપણે તૈયાર હોઈએ, તો એ ટકોર આપણામાં એક નવો વિચાર જન્માવે છે.
‘નવા નયને’ના આ લેખો લખતી વખતે મારા મનમાં પણ આવો જ એક નમ્ર ભાવ રહે છે.
હું કોઈને ઉપદેશ આપવા બેસતી નથી. જીવનયાત્રામાં મને જે થોડું સમજાયું છે, જે થોડું અનુભવાયું છે અને જે થોડું અંતરમાં ઊતર્યું છે, તેને એક નાનકડી ચબરખીના રૂપમાં વાચકો સુધી પહોંચાડવાનો માત્ર પ્રયત્ન કરું છું.
જીવનના વિશાળ આકાશને કોઈ એક લેખમાં સમાવી શકાય તેમ નથી. અનુભવોનો સાગર પણ શબ્દોની નાની હોડીમાં સંપૂર્ણ રીતે આવી શકતો નથી. પરંતુ ક્યારેક એક નાનકડી બારી પણ પૂરતી હોય છે - જ્યાંથી સૂર્યનો એક કિરણ અંદર આવે અને આખો ઓરડો પ્રકાશિત થઈ જાય.
મારો પ્રયત્ન પણ એવો જ છે. વાચકને આખું આકાશ આપવાનો મારો કોઈ દાવો નથી. પરંતુ જો કોઈ એક વિચાર મનમાં થોડી શાંતિ જગાવે, કોઈ એક શબ્દ નવી આશા આપે, કોઈ એક પ્રસંગ જીવનને નવી નજરે જોવાની પ્રેરણા આપે, તો એ જ મારા માટે સૌથી મોટો સંતોષ છે.
કારણ કે અંતે સાહિત્યનું મૂલ્ય તેની લંબાઈમાં નથી, તેની અસરની ઊંડાઈમાં છે.
એક નાનકડું બાળગીત જીવનભર સાથે રહી શકે છે અને બે પંક્તિઓનો એક શેર વર્ષોસુધી અંતરમાં ગુંજતો રહી શકે છે - કારણ કે સાચા શબ્દો માત્ર વાંચવામાં આવતા નથી, તેઓ જીવવામાં આવે છે.
શબ્દોની આ જ યાત્રા છે - બાળગીતથી જીવનગીત સુધી.
અને કદાચ દરેક સર્જકની સૌથી સુંદર પ્રાર્થના પણ એ જ હોય છે -
‘હું લખું એટલા માટે નહીં કે લોકો મને યાદ રાખે,
પણ એટલા માટે કે મારા શબ્દોથી કોઈના જીવનમાં થોડોક પ્રકાશ રહી જાય.
બાળગીતે હાથ પકડ્યો, ગઝલે મનને સ્પર્શયું અને જીવને સમજાવ્યું, સાચી સમૃદ્ધિ મોટા થવામાં નહીં, પરંતુ હૃદયને મોટું કરવામાં છે.’
