વિવિધા

'વૃક્ષ તળે કદી કરતો હું વિચાર,

આવી કેમ હશે દુનિયા?'

આવી કડીથી શરૂઆત કરીને મેં પાંચ-છઠ્ઠા ધોરણમાં ભણતો ત્યારે એક જોડકણાં જેવી કવિતા લખેલી અને છએક મહિના પછી ફુલછાબની 'બાળમેળો' નામની પૂર્તિમાં પોસ્ટકાર્ડ લખીને મોકલી આપેલી. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે બીજા-ત્રીજા અઠવાડિયે તે છપાઈ પણ ગઈ અને એટલે બંદા બહાદુર તે પૂર્તિ લઈને આસપાસના સૌ લોકોને બતાવતા ફરતા. ખરેખર કોઈને ગમી હશે કે નહિ તે ખબર નહિ પણ સૌએ 'અરે વાહ...' કહીને વખાણ કરેલા. હવે લાગે છે કે આપણા આવા બાલિશ પ્રયત્નો અને તેમાં મળતી સફળતાથી કેટલો અનહદ આનંદ થતો. એ આનંદ અને સફળતા ખરેખર સમપ્રમાણ નહોતા એટલે કે સિદ્ધિ નાની પણ તેનો આનંદ અનેકગણો. બીજી રીતે કહીએ તો રોકાણ ઓછું અને નફો બેફામ. પણ હવે એવું થતું નથી. જેમ મોટા વેપારીને નાના મોટા નફા તો ધ્યાનમાં પણ ન આવે તેવું જ આપણી સાથે થાય છે.

એંસીના દાયકાના આરંભના એ વર્ષો મને બરાબર યાદ છે. કોલેજ કાળના એ સમયથી, અભ્યાસમાં મળેલી એકધારી નિષ્ફળતાઓ સામે લડતા લડતા અખાત્રીજ આવે ત્યારે નવી નોટ, નવી પેન લઈને મનના ભાવો એમાં ઉતાર્યા હતા. ચારેક દાયકાનો સમય થયો - આજે પણ સાંસારિક રીતે સાંસ્કૃતિક રીતે અખાત્રીજ ઉજવાય, પ્રિયજનોને પારણા કરાવવા જવાનું થાય, એનાથી વધુ પ્રસન્નતા આ લેખનના - કોઈ પ્રોજેક્ટના - શુભ અને શુદ્ધ આચરણના શુભારંભથી મને હંમેશાં થઈ છે.

ડો. મોહમ્મદ કમાલ ઈસ્માઈલ તેમનું નામ. તેઓ દુનિયાના એકમાત્ર એવા આર્કિટેક્ટ હતા, જેમને ઈસ્લામના ઈતિહાસમાં પ્રથમ વખત પવિત્ર મક્કા અને મદિનાની મસ્જિદોનો વિસ્તાર કરવાનું - નવનિર્માણ કરવાનું સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થયું હતું. બંને મસ્જિદોમાં એકસરખાં વ્હાઈટ માર્બલ લગાવવામાં નિયતિએ એવો ભાગ ભજવ્યો હતો કે એના સાક્ષી બનીને મોહમ્મદ કમાલ ખુદ ધ્રુસ્કે ધ્રુસ્કે રડી પડયા હતા.

હાશ, હવે છુટકારો થયો! આવા ઉદગાર નીકળે ત્યારે કેવી અનુભૂતિ થાય છે તે યાદ છે? આવી છુટકારો થવાની, મુક્તિ મળ્યાની, કપરી કે વિકટ પરિસ્થિતિમાંથી બહાર આવ્યાની લાગણી થાય ત્યારે આપણે હાશકારો અનુભવીએ છીએ. આવો હાશકારો ક્યારેક ખરેખર દુઃખદ અવસ્થામાંથી બહાર આવતા અથવા તો કંટાળાજનક સ્થિતિમાંથી બહાર આવતા પણ થાય છે.

સમગ્ર વિશ્વ એક તરફ કોરોના વાઇરસ સામે લડી રહ્યું છે, ત્યાં અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે કોરોના પર શાબ્દિક યુદ્ધ શરુ થયું છે. કોરોના ક્યાંથી ફેલાયો છે અને તેના માટે કોણ જવાબદાર છે? જેવી આક્ષેપબાજીમાં અમેરિકી પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પણ કુદી પડ્યાં એટલું જ નહિ પણ "વાગતા ઘંટ" જેવા ટ્રમ્પે ટ્વીટ કરી કહ્યું હતું કે કોરોનાને 'ચાઇનીઝ વાયરસ' કહ્યું એની સામે ચીને ટ્રમ્પના આરોપ પર સખત વાંધો નોંધાવ્યો હતો. તેમછતાં ટ્રમ્પભાઇ વક્તવ્યોમાં બિનધાસ્તપણે કોરોનાને "ચાઇનીસ વાયરસ" જ કહેતા. ટ્રમ્પના આ નિવેદનથી ચીનાઓ અકળાયા હતા એટલે અમેરિકાસ્થિત એમના વિદેશમંત્રીએ ટ્રમ્પને ચેતવ્યા હતા પણ "હાથી પાછળ કૂતરા ભસે" એમ ટ્રમ્પ સાહેબે ગણકાર્યા વગર કોરોનાને ચાઇનીઝ વાયરસ તરીકે જ જગજાહેર કર્યો. અમેિરકામાં એના પડઘા ખૂબ ઘેરા પડ્યા. ચીનથી ઉત્પન્ન થયેલા આ વાયરસના ભોગ બનેલા અમેરિકનો હવે બરોબર અકળાયા છે. ન્યુજર્સી, એટલાન્ટા અને લોસએન્જલસ જેવા સ્ટેટ્સમાં ચાઇનીઝ જેવા દેખાતા ફારઇસ્ટના એશિયનો ઉપર અમેરિકનો હુમલા કરતા થઇ ગયા છે. ન્યુજર્સીમાં શોપીંગ કરવા ગયેલી એક જાપાનીઝને વગર ફોગટે બ્લેક અમેરિકને લાતાટીને મોતને ઘાટ ઉતારી દીધી. એવી જ રીતે એટલાન્ટામાં એક અમેરિકનનું કુટુંબ કોરોનામાં ખપી જતાં એ યુવાન પાગલ થયો તે સીધો બંદૂક લઇને 'થાઇ મસાજ એન્ડ નેઇલ' કરનારી પાંચેક છોકરીઓને ગોળીએ દઇ દીધી.

લોકડાઉનના સમયગાળા દરમિયાન કેટલાક પુસ્તકો વાંચવાનું થયું એમાં એક પુસ્તક તે ‘અધૂરી કથાઓ - ઈન્ટરનેટની અટારીએ’. એના લેખક છે ગુજરાતના એવા લેખક કે જેઓએ ફિલ્મ લેખન જ કર્યું છે. મારી યુવાન અવસ્થાથી હું એમની કોલમનો ચાહક રહ્યો છું. સિનેમા એમના માટે પ્યાર છે, જૂનુન છે. એવા એ લેખક એટલે સલિલ દલાલ. ગુજરાત સરકારમાં વરિષ્ઠ અધિકારી તરીકે વર્ષો કામ કર્યું. પછીથી હાલ કેનેડા રહે છે અને સતત ભારતના-ગુજરાતના-મિત્રોના સંપર્કમાં રહે છે.

કોરોના નામના ભયાનક વાયરસે આખા વિશ્વને ભરડામાં લીધું છે. અત્યારે આપણો દેશ ભારત આ મહામારી સામે સતત ઝઝૂમી રહ્યો છે ત્યારે કેટલાક અસુખ આત્માઓ નકારાત્મક વિચારો દ્વારા ભારતની આ વિકટ પરિસ્થિતિને જે રીતે પ્રદર્શિત કરી રહ્યા છે એ જોઇ, જાણી આ રમૂજ ગઠરિયામાં “મોદીને માથે ઠીંકરું ફોડવાની મેલીરમત” લખવાનું મન રોકી શકાતું નથી. સૌ પહેલાં આપણે દુનિયાની વસ્તીનું ચિત્ર જોઇએ. અમેરિકા ૩૩.૧ કરોડ, રશિયા ૧૪.૬ કરોડ, જર્મની ૮.૫, ટર્કી ૮.૪, યુ.કે. ૬.૮, ફ્રાન્સ ૬.૫, ઇટાલી ૬.૧, સ્પેન ૪.૭, પોલેન્ડ ૩.૮, રોમાનિયા ૧.૯, નેધરલેન્ડ ૧.૭, ગ્રીસ ૧.૭, બેલ્જીયમ ૧.૨, પોર્ટુગલ ૧.૧, સ્વીડન ૧.૦, સ્વીટઝર્લેન્ડ ૦.૯, બલ્ગેરિયા ૦.૭, ડેનમાર્ક ૦.૬ આ બધા મળી કુલ ૧૦૫.૩ કરોડ થાય. બાકીના નાના યુરોપિયન દેશો ૬.૦ કરોડ થાય. હવે અમેરિકા અને યુરોપના ૧૦૫.૩+૬.૦ કરોડ યુરોપના નાના દેશના કુલ મળી ૧૧૧.૩ કરોડ થયા. એમાં બ્રાઝિલના ૨૧.૨ કરોડ+ આર્જેન્ટીનાના ૪.૪૫ કરોડ. હવે આ બધાનો સરવાળો કરો ૧૧૧..૩+૨૫.૬૫= ૧૩૬.૯૫ કરોડ થાય. આ જોતાં અત્યારની ભારતની વસ્તી જેટલી વસ્તી ઉપરના બધાય દેશોની કુલ વસ્તી જેટલી થાય છે!! તમે સમજ્યા કે !! ગૂંચવાયા?!! ઉપર જણાવેલા દેશોની વસ્તી લગભગ ૧૩૬.૯૫ કરોડ જેટલી છે તો એના કરતાં વધુ વસ્તી એકલા આપણા દેશમાં કુલ ૧૩૯.૦૦ કરોડ છે. જો દુનિયાના ૪૬ દેશો કોરોના સામે હાંફી ગયા છે તો પછી જરાક તો વિચાર કરો કે ભારત આ ૪૬ દેશોની તુલનામાં મેડિકલ અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે પાછળ હોવા છતાં આ મહામારી સામે ઝઝૂમી રહ્યું છે.

‘તમે સરસ સંચાલન કર્યુ, હવે આપણે નિયમિત મળતા રહીશું...’ મારી શ્રી રાજેશ વૈષ્ણવ સાથેની પહેલી મુલાકાત સમયે તેઓએ મને આ વાક્ય કહ્યું હતું. ૧૯૯૦ના દાયકાના આરંભે ભાવનગર મહાનગરપાલિકાના એક કાર્યક્રમમાં હું સંચાલનમાં હતો, તેઓ વ્યવસ્થામાં હતાં. પારિવારિક વડીલ, અમારા માટે પિતાસમાન અને બહેન દિપ્તિ તથા પ્રીતિ દેસાઈના પિતા શ્રી સુરેન્દ્રભાઈ દેસાઈના માધ્યમથી થયેલો રાજેશભાઇનો પરિચય ત્રણ દાયકાનો રહ્યો. સૂર-શબ્દના માધ્યમથી અને પારિવારિકતાથી અમે જોડાયેલા રહ્યા. નાના ભાઈની જેમ મારા પર એમણે અપાર પ્રેમ અને વાત્સલ્ય વરસાવ્યું.

યુકેમાં લોકડાઉન ખૂલી ગયું છે. રેસ્ટોરન્ટ, જિમ, થીએટર અને હાઈ સ્ટ્રીટ પરની દુકાનો પણ ખુલ્યા છે. લોકોને ઘણા દિવસ ઘરમાં રહ્યા પછી હવે બહાર જવાની તાલાવેલી હોય તે સમજી શકાય તેવી વાત છે. સૌથી વધારે તો રેસ્ટોરન્ટ અને શોપિંગ માટે લાઈન લાગવાની છે. કેટલાય રેસ્ટોરન્ટ તો બે-બે મહિના સુધી પ્રિ-બુક છે. ઓક્સફર્ડ સ્ટ્રીટ, રિજેન્ટ સ્ટ્રીટ અને બીજા માર્કેટમાં પણ લોકોની ભીડ દેખાવા લાગી છે. શુક્રવારે સાંજે પબ અને કાફે પણ ભરચક હોય છે. આ સ્થિતિ ફરીથી આપણને સામાન્ય જીવનની ઝલક દેખાડી રહી છે અને આ ભયાનક મહામારીમાંથી બહાર નીકળવાની આશા જીવંત કરી રહી છે. ઉમ્મીદ રાખવાથી, સકારાત્મક રીતે વર્તન કરવાથી જ ફરીથી આપણી અર્થવ્યવસ્થા અને જીવન પાટા પર આવશે.

ક્રિપ્ટો કરન્સીના બજારમાં શરૂ થયેલી ઉથલપાથલે રોકાણકારોની ઊંઘ હરામ કરી નાંખી છે. બિટકોઇન, ઇથેરિયમ સહિતની ક્રિપ્ટો કરન્સી તૂટીને નીચલા સ્તરે પહોંચી છે. દુનિયાની સૌથી મોટી ક્રિપ્ટો કરન્સી બિટકોઇનના ભાવ અડધા થઇ ગયા છે. બીજી ક્રિપ્ટો કરન્સી ડોજકોઇન ૪૫ ટકા અને ઇથેરિયમ ૪૦ ટકા તૂટી છે. ટેસ્લાના માલિક ઇલોન મસ્કે બિટકોઇન સ્વીકારવાનો ઇન્કાર કરતી જાહેરાત કર્યા બાદ કડાકા શરૂ થયા છે. આ ઓછું હોય તેમ ક્રિપ્ટો કરન્સી પર પ્રતિબંધ મૂકવાની ચીનની જાહેરાતે પણ ક્રિપ્ટો કરન્સીના કડાકામાં બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું છે. દુનિયાભરમાં બિટકોઇન સહિતની વર્ચ્યુઅલ કરન્સીનું વર્ચસ્વ વધી રહ્યું છે. કોરોના મહામારીના આ અનિશ્ચિતતાભર્યા માહોલમાં નાણાં સલામત રાખવાના એક ઉપાય તરીકે, ઝડપભેર તગડું વળતર કમાઇ લેવાની લાયમાં બિટકોઇન સહિત ક્રિપ્ટો કરન્સીની બોલબાલા વધી છે.