- બાદલ લખલાણી
ગુજરાત સમાચાર અને એશિયન વોઇસ દ્વારા સુવર્ણજયંતી નિમિત્તે “ઉદ્યોગ સાહસિકતા” પર વર્ચ્યુઅલ ઝૂમ ઇવેન્ટનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં એશિયન બિઝનેસ એસોસિયેશનના સ્થાપક અધ્યક્ષ, લંડન ચેમ્બર ઓફ કોમર્સના અધ્યક્ષ, બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેન્ડ સ્મોલ બિઝનેસ પેનલ, ઓએફડબલ્યૂએટી (OFWAT) સમિતિના સભ્ય અને યુકે સરકારના આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસ વિભાગના કમિશનર સુભાષ વી. ઠકરાર મુખ્ય વક્તા હતા. તેમણે ઉદ્યોગ સાહસિકતા વિશે ઉપયોગી માહિતી અને ટિપ્સ શેર કરી, તેમજ પડકારો અને મર્યાદાઓ અને તેને કેવી રીતે દૂર કરવી તેની ચર્ચા કરી.
સી.બી. પટેલ (એડિટર – ઈન - ચીફ)
કાર્યક્રમની શરૂઆતે ગુજરાત સમાચારના એડિટર ઇન ચીફ સી.બી. પટેલે હાજર રહેલા સૌકોઈનો આભાર માન્યો હતો. સી.બી. પટેલે જણાવ્યું હતું કે, આપણે ગુજરાતીઓમાં 150 વર્ષ પહેલાં કહેવાતું કે, ‘ઉત્તમ ખેતી, કનિષ્ઠ નોકરી અને મધ્યમ છે વેપાર.’ જ્યારે ભારત ખેતીપ્રધાન દેશ હતો, ત્યારે ખેતી એ સ્વતંત્ર ધંધો હતો. ખેડૂત એની મહેનતથી ધરતીમાંથી ધાન, ફળ અને ફૂલ પેદા કરતો હતો. સમયાંતરે એનિમલ હસબન્ડરી આવ્યા અને અન્ય સંશોધનાત્મક અનેક વસ્તુઓ આવી. બ્રિટનમાં હાલમાં જે અંદાજિત 10 લાખ ગુજરાતી વંશજ વસી રહ્યા છે, તેમાંથી પાંચ પૈકી 2 પરિવાર સેલ્ફ એમ્પ્લોઇડ છે અને નાના-મોટા ધંધામાં છે. છૂટક-હોલસેલ, પ્રોપર્ટી અનેક ક્ષેત્રે જ્યાં-જ્યાં ધંધો કરવાનો હોય ત્યાં ગુજરાતી અચૂક હોય, જેમાં ભારતીયો પણ આવે છે.
આપણા પૈકી કોઈ વ્યવસાય અથવા ધંધામાં આગળ વધે ત્યારે પોતાના સંસ્કારને ભૂલી જાય છે, જેમાં અનેક અપવાદ પણ છે. સુભાષભાઈ તથા અન્ય કેટલાય લોકો છે જેઓ ટાઇકૂન થયા પણ પોતાનાં મૂલ્યો ભૂલ્યા નથી. સુભાષભાઈના ઘરે એકાદ-બે વખત હું ગયો છું, જ્યાં મહિને એક વખત પરિવારજનો એકત્ર થઈ ગીતાપાઠ કરે છે. સંસ્કાર સરિતા આપોઆપ વહેતી નથી. આજના કાર્યક્રમના જે માર્ગદર્શક છે, જેમના વિચારો ધંધો શરૂ કરતા પહેલાં પણ કામમાં આવે અને નાની-મોટી તકલીફ પડે ત્યારે પણ કામ આવે છે.
સુભાષ ઠકરાર- બિઝનેસ પ્રોફેશનલ એન્ટ એન્ટરપ્રિન્યોર
સુભાષ ઠકરારે કહ્યું કે, ‘ગુજરાતીઓ ભારતમાં અર્થતંત્રનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે. હું સી.બી. પટેલ અને સમગ્ર એબીપીએલ ટીમનો આભાર માનું છું કે તેમણે મને સુવર્ણજયંતીની ઉજવણી માટેના આ કાર્યક્રમમાં બોલવા માટે આમંત્રિત કર્યો. આજે ગુજરાતીઓ ભારતમાં અર્થવ્યવસ્થાનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે અને બિઝનેસમાં પ્રભુત્વ ધરાવે છે. આ ઉપરાંત પૂર્વ આફ્રિકામાં પ્રભુત્વ ધરાવતા વ્યવસાયો સાથે પણ સંકળાયેલા છે. તેઓ યુકેમાં પણ ખૂબ જ સફળ બિઝનેસ સમુદાયનો ભાગ છે.
‘ધંધો ગુજરાતીઓની નસોમાં દોડે છે. તેથી ઉદ્યોગ સાહસિકતા અને વ્યવસાય વિશે ચર્ચા કરવી અત્યંત યોગ્ય છે. ઉદ્યોગ સાહસિકતા ઘણીવાર અન્ય ઘણાં સ્વરૂપો લઈ શકે છે, જેમાં સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ, સખાવતી પ્રયાસો, એથ્લેટિક્સ અને અન્ય સમાન વ્યવસાયોનો સમાવેશ થાય છે. જો કે, અમે ફક્ત વ્યવસાયના સંદર્ભમાં જ સાહસિકતાની ચર્ચા કરીશું. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ બજારમાં અથવા તેની આસપાસના સંજોગોમાં ચોક્કસ તક શોધે છે, ત્યારે તેઓ ધાર્યું પ્રાપ્ત કરવા અથવા વ્યવસાયના કિસ્સામાં, પૈસા કમાવવા માટે તે અવસરનો લાભ લઈ શકે છે.’
સુભાષભાઈ ઠકરારે કહ્યું, ‘આપણું વાતાવરણ હંમેશાં બદલાતું રહે છે. નવી તકો અને મુશ્કેલીઓ સતત આવતી રહે છે. ફાયદાકારક પરિણામ માટે આપણે જે પણ તકોનો લાભ લઈ શકીએ છીએ તે પસંદ કરવાનું આપણા પર છે. આ ફેરફારો ટેકનિકલ પ્રગતિ, ઉપભોક્તા પસંદગી, કાયદા અને નિયમો વગેરેમાં પરિવર્તનને કારણે આવે છે. તેથી ઉદ્યોગ સાહસિકો આ ફેરફારોમાંથી વ્યવસાયિક વિચાર વિકસાવવા માટે તેમની ધારણા અને દૃષ્ટિની કુશળતાનો ઉપયોગ કરે છે. સ્ટીવ જોબ્સે આઇફોન અને આઇપેડની શોધ કરી હતી, ઘણા લોકો તેનો ઉપયોગ કરે છે. લોકો ફોન પર એકબીજા સાથે ચેટ કરવા માગતા નથી, તેમને તેનાથી કંઈક વધારે જોઈએ છે અને તેનાથી તેઓ એકબીજાનો વધારેમાં વધારે સંપર્ક કરવા ઇચ્છે છે અને તે જ તેની પાસે દૃષ્ટિ હતી, ખરું ને? તેણે તે અંતર જોયું. બીજો દાખલો ઉબર છે, એક કંપની કે જેણે ડ્રાઇવર્સને તેમનાં વાહનોનો ટેક્સી તરીકે ઉપયોગ કરવા ઇચ્છતા ગ્રાહકો સાથેનો સેતુ બાંધ્યો. ઉબર કંપની પોતે એકપણ ટેક્સી ધરાવતી નથી, છતાં તે વિશ્વનું સૌથી મોટું ટેક્સી જૂથ છે. પ્રારંભિક ટેકનિકનો ઉપયોગ અને ખૂબ જ સફળ અને આકર્ષક પેઢી બનાવવા માટે આગળ વધવું એ ઉદ્યોગ સાહસિકતા છે.’
સુભાષભાઈ ઠકરારે કહ્યું કે, ‘હું રિશી પટેલ અને તેમની કંપની ઇન્ટરપોલિટન મનીનો ઉલ્લેખ કરવા માગું છું. છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં આ કંપનીએ 100% વૃદ્ધિ કરી છે. હું કંપનીના બોર્ડનો સભ્ય છું, તેથી હું આ બાબતથી વાકેફ છું. તેઓ કાયદાકીય ફેરફારો દ્વારા લાવવામાં આવેલા નોંધપાત્ર બજાર તફાવતને ઓળખવામાં સક્ષમ હતા, જેણે પરંપરાગત ક્લીયરિંગ બેન્કોને અન્ય દેશોના ગ્રાહકોને બેન્કિંગ સેવાઓ પ્રદાન કરવામાં ઓછો રસ દાખવ્યો હતો. ઇન્ટરપોલિટન આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારી લોકો અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યક્તિઓ માટે યુકેમાં બેન્ક ખાતું ખોલાવવા અને તેમના માટે બેન્કિંગ સેવા ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે આ અંતરને ભરે છે.
સફળ સંસ્થા એમએફએસ (MFS) ની સ્થાપના કરનારા પરિશ રાજાએ શોધ્યું કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ લંડનમાં રિયલ એસ્ટેટની મિલકત ખરીદવા ઇચ્છે છે, ત્યારે તે ક્ષણ વચ્ચે વારંવાર નોંધપાત્ર વિરામ હોય છે, પરંતુ તેમની નાણાકીય વ્યવસ્થા ગોઠવી શકાશે. જેમ કે ગિરો અને અન્ય જવાબદારીઓ, ઘણા લોકોએ મિલકતની માલિકીની તક ગુમાવી દીધી હતી. તે બ્રિજિંગ લોન ઓફર કરીને આ ગેપને ઓળખે છે અને ભરે છે, જે લોન લેનારાઓને તેમના ભંડોળ પ્રાપ્ત કર્યાના એક અઠવાડિયામાં મિલકત હસ્તગત કરવા સક્ષમ બનાવે છે.
સુભાષભાઈ ઠકરાર જણાવે છે કે, ‘શામિલ ઠકરાર અને તેમના પિતરાઈ ભાઈ કવિ ઠકરાર એક એવા પરિવારમાંથી આવે છે જેની ટિલ્ડા રાઇસ બ્રાન્ડ જાણીતી છે. જો કે તેઓએ એક નવી બિઝનેસ તક ઊભી કરી છે, જે રેસ્ટોરાં ડિશૂમ ચેઇન તરીકે ઓળખાય છે. એક ભારતીય રેસ્ટોરાં સમગ્ર યુકેમાં ઘણાં સ્થળોએ જોવા મળે છે. તેની વિશિષ્ટ રાંધણકળાને કારણે તે ઘણા યુવાનો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ દ્વારા પસંદ કરવામાં આવે છે.’
‘યુકેમાં રવિવારે દુકાનો બંધ હતી. યુગાન્ડાના લોકો આવ્યા ત્યારે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ. તેઓ સ્થાનિક કાઉન્સિલના નિયમોનો ભંગ કરતા હોવા છતાં તેઓએ તેમના સ્ટોર્સ ખોલ્યા અને રવિવારના દિવસે પણ સંચાલન કરવાનું શરૂ કર્યું. જો કે લોકો ટૂંક સમયમાં રવિવારના વેચાણના ફાયદા સમજી ગયા અને તેમને રોકવા માટે કાઉન્સિલના પ્રયત્નો સફળ નીવડ્યા નહીં. પરિણામે કોઈએ તેમને પરેશાન કર્યા નહીં અને જીવન રાબેતા મુજબ ચાલ્યું.’
તેમણે કહ્યું કે, “મેં અગાઉ ઉલ્લેખ કર્યો છે તેમ રિશી પટેલે કોવિડ યુગ દરમિયાન તેમની કંપનીની સ્થાપના કરી અને 100% વૃદ્ધિનો અનુભવ કર્યો. આંકડાકીય રીતે શરૂઆતના વર્ષમાં 20% સ્ટાર્ટઅપ નિષ્ફળ જાય છે. જો કે 3 વર્ષ પછી 60% સ્ટાર્ટઅપ નિષ્ફળ જાય છે. તેનો અર્થ એ થાય છે કે એક ઉદ્યોગ સાહસિકે હંમેશાં નિષ્ફળતાની સંભાવનાથી વાકેફ હોવું જોઈએ. પરિણામે, તમારા વ્યવસાયમાં સંભવિત વિચારો ઉમેરતી વખતે નિષ્ફળતાની સંભાવનાને સતત ધ્યાનમાં લો. વ્યવસાયિક પહેલની નાણાકીય સધ્ધરતા કોઈપણ સફળ વ્યવસાય માલિક દ્વારા કાળજીપૂર્વક ધ્યાનમાં લેવામાં આવી હોવી જોઈએ. તેણે એકાઉન્ટન્ટ સાથે સતત કામ કરવું જોઈએ. તેઓ તમારી કંપનીના સચોટ નાણાકીય મૂલ્યાંકનને સમર્થન આપે છે. કોઈપણ સંસ્થાની સફળતા માટે એકાઉન્ટન્ટ્સ નિર્ણાયક છે. દરેક બિઝનેસ માલિક તેમની કંપનીને કેવી રીતે આગળ વધારવી તે અંગે સકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ ધરાવે છે, પરંતુ એકાઉન્ટન્ટ કંપનીને સંતુલિત રાખવા માટે થોડી સાવધાની અને મધ્યસ્થતા ઉમેરશે.’
ઉદ્યોગ સાહસિકતા વિશે વાત કરતાં તેમણે કહ્યું, “બીજો મુદ્દો બજારનું કદ છે. જો તમારી પાસે એક મહાન વિચાર છે, પરંતુ બજાર નાનું છે તો તમે સફળ થઈ શકતા નથી. તમારે બજારના કદ વિશે વધુ સંશોધન કરવું જોઈએ કે બજારમાં કયા પ્રકારની લાક્ષણિકતાઓ વ્યવસાયને ખીલવામાં મદદ કરી શકે છે. જો તમને લાગતું હોય કે તમારું ઉત્પાદન સારું છે, તો પાંચ કે છ અન્ય લોકોના સમાન વિચારો હોય તેવી શક્યતા વધારે છે. તે કિસ્સામાં તમારા ઉત્પાદનનું યુનિક સેલિંગ પોઇન્ટ તેટલું હોવું જોઈએ, જે તેને હરીફોથી અલગ બનાવે. ઉદાહરણ તરીકે નોર્થવૂડમાં ઘણી કરિયાણાની દુકાનો છે, તેમાંથી એક ફ્રૂટી ફ્રેશ છે. તેઓએ તેની અંદર એક સરસ કાફે ખોલ્યો છે. આ ઉપરાંત ત્યાં તાજાં ખોરાક પણ વેચાય છે. આ યુનિક સેલિંગ પોઇન્ટ તેને અન્ય કરતાં અલગ બનાવે છે.
સંસ્થાના મૂળ ખ્યાલને પ્રોત્સાહન આપવા અથવા વિકસાવવા માટે ટીમનું નિર્માણ એ ઉદ્યોગ સાહસિકતાના સૌથી નિર્ણાયક પાસાં પૈકી એક છે. વેપાર સાહસિકો સહિત દરેક વ્યક્તિ પાસે કૌશલ્યોની મર્યાદિત શ્રેણી છે. જો ખ્યાલ અથવા વિચાર ઉત્તમ હોય તો પણ તેની પાસે ફક્ત પ્રાથમિક ક્ષમતાઓ જ હોઈ શકે છે. તેની પાસે વધારાની ક્ષમતાનો અભાવ હોઈ શકે છે, જેમાં નાણાકીય, ટેક્નોલોજી, વેચાણ અને માર્કેટિંગને લગતી ક્ષમતાનો સમાવેશ થાય છે. તે સ્થિતિમાં તેણે આખી ટીમને તે વિચારની આસપાસ ગોઠવવી પડશે.
હું નાની પાંખે ઊડી શકું છું: સી.બી. પટેલ
ધંધો-વ્યવસાયની કોઈ સીમા નથી, સતત વિસ્તરતું આ એક સામ્રાજ્ય છે. ભારતના ફાર્મા ઉદ્યોગમાં ઝાયડસ એ ફાર્મા અને મેડિકલ ક્ષેત્રે મોટું નામ છે. રમણભાઈ પટેલ મારા વડીલ હતા, તેમના દીકરા પંકજભાઈ. રમણભાઈ, તેમનાં પત્ની અને પરિવારને હું જાણું છું. રમણભાઈ પોતે મોટા ગજાના ઉદ્યોગપતિ હતા, પરંતુ તેઓ કવિતાઓ પણ બહુ સુંદર લખતા હતા. તેમનું એક હાઇકું હતું ‘હું નાની પાંખે ઊડી શકું છું, હું મોટી પાંખે ઊડી શકું છું, સીમિત છે ગગન.’ 13 શબ્દોના હાઇકુમાં વેપાર-ઉદ્યોગ, વ્યવસાયનો આ પાયાનો સિદ્ધાંત છે. આપણે નાનું કામ કરી શકીએ, આપણે મોટું કામ કરી શકીએ. ગગનને સીમા છે, આપણને નથી.
બ્રિટનમાં કેટલાક એવા લોકો છે, જેઓ મારી નજરમાં વસી ગયા છે. ટિલ્ડાના સ્થાપક નરસિંહભાઈ ઠક્કર સાહેબ અને તેમનાં પત્ની હીરાબહેન. હીરાબહેને મને ભાઈ તરીકે સ્વીકાર્યો. જ્યેષ્ઠ પુત્ર રશ્મિભાઈ ગુજરી ગયા નાની ઉંમરમાં. વિપુલભાઈ અને બીજા ભાઈઓ સરસ કામ કરે છે. ત્રીજી પેઢીએ ડાઇવોર્સીફાય થયું. વેપાર-ઉદ્યોગને કોઈ સીમા છે જ નહીં.
ધામેચા પરિવાર – શાંતિલાલભાઈ, ખોડીદાસભાઈ સાહેબ, જયંતીભાઈ શરૂઆતથી મારા મિત્રો. આ દેશમાં ગુજરાતી સાહસ – જે પ્રમાણે ધામેચા ગ્રૂપ કામ કરે છે, પ્રદીપભાઈ અને તેમના ભાઈ મનીષભાઈ જે પ્રમાણે કામ કરે છે તે શીખવા જેવું છે. કિસુમુમાં રિટેઇલ શોપ હતી. અહીં આવી અભ્યાસ કર્યો. આજે તેમનાં 10 વેરહાઉસ છે. એવો જ એક અન્ય પરિવાર મારો જાણીતો છે. ભીખુભાઈ અને વિજયભાઈ પટેલ, તેમનાં માતા શાંતાબા. એલ્ડોરેડ કેન્યામાં શાંતાબાનો સંઘર્ષ મને યાદ છે. પ્રગતિ એ તબક્કાવાર છે, ઉત્ક્રાંતિ છે. ભીખુભાઈ આર્કિટેક્ટ થયા, વિજયભાઈ ફાર્માસિસ્ટ થયા. એકમાંથી અનેક શોપ્સ કરી. બ્રિટનમાં અને બ્રિટનની બહાર ફાર્મસી પ્રોપર્ટી કેર હોમ કર્યાં.
ગુજરાત સમાચારની ઝૂમ કેમ્પેઇન ચાલે છે, તેને ક્રિષ્નાબહેન પૂજારાએ શરૂ કરી અને જ્યોત્સનાબહેન શાહે તેને પૂરી ધગશથી આગળ ધપાવી. ગુજરાત સમાચારની પ્રગતિમાં ચારથી પાંચ વ્યક્તિએ મારા પર અનેક ઉપકાર કર્યા છે. ગુજરાત સમાચાર અને એશિયન વોઇસ છે તે વ્યવસાય નથી, એક સેવાકેન્દ્ર બની ગયું છે. જ્યોત્સનાબહેન શાહ, કોકિલાબહેન પટેલ, કિશોરભાઈ પરમાર, મહેશભાઈ લિલોરિયા, અગાઉ એન હુસ અને અત્યારે રુપાંજના દત્તા. આ બધાંના 200-300 વર્ષના ટોટલ કહેવાય તેટલાં પરિશ્રમ અને ભાવના સાંપડ્યાં છે. એક બીજી પણ વાત જાણવી જોઈએ કે જયશ્રીબહેન શાહનું ગુજરાતી પાત્ર પણ સમજવા જેવું છે. એ બહેન જીપી હતાં, નિવૃત્ત થયાં છે. તેમણે માતાને સમર્પિત એક સુંદર કવિતાનું પુસ્તક અંગ્રેજીમાં લખ્યું છે. અમે તે અંગે પણ પ્રોગ્રામ કર્યો હતો.
હમણાં મહેશભાઈ લિલોરિયાએ 6 ફેબ્રુઆરી, 6 માર્ચ અને 12 જુલાઈએ હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સમાં ભારતથી આવેલા મોટાગજાના લગભગ બારેક જેટલા માણસોનું સન્માન કર્યું. તેમાં શ્રીરામક્રિષ્ણા એક્સપોર્ટના ફાઉન્ડર ગોવિંદભાઈ ધોળકિયા, અનુયોગ હોસ્પિટલ્સ એન્ડ રિસર્ચ સેન્ટર પ્રા.લિ.ના ડો. અંજુ કોઠારી (એમડી) અને ડો. યોગેન્દ્ર કોઠારી (ફાઉન્ડર એન્ડ ચેરમેન), અખિલ ભારતીય જૈન દીવાકર નવયુવક સંગઠન સમિતિના નેશનલ પ્રેસિડેન્ટ મનીષભાઈ મારુ, કમલેશ ડી. પટેલ (હાર્ટફુલનેસ મૂવમેન્ટ)નો સમાવેશ થાય છે. ક્ષેત્રો અનેક છે-સિદ્ધિ છે પણ સિદ્ધિને કુંઠિત કરતા નથી, વહેંચે છે.
ગુજરાતમાં જે ક્રાંતિ થઈ તેની ઘણી વાતો પદ્મશ્રી વિષ્ણુ પંડ્યાએ ‘ગુજરાતનાં ક્રાંતિતીર્થો’ પુસ્તકમાં દર્શાવી છે. તે પુસ્તકનું વિમોચન અમે ગુજરાતની એક ભવ્ય હોટેલમાં રાખ્યું હતું, જેમાં અસંભવ કહેવાય તેવી ગુજરાતની બે મોટાગજાની હસ્તીઓ મોરારિબાપુ અને તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ હાજરી આપી હતી.
ગુજરાત સમાચારના આ યજ્ઞમાં જોડાયેલા લોકોનો એડિટર-ઇન -ચીફ સી.બી. પટેલ દ્વારા આભાર માનવામાં આવ્યો હતો, આ ઉપરાંત સુભાષભાઈ ઠકરારનો પણ આભાર માન્યો હતો.